Zelfzorg en Covid-19

Ik zet vaak mijn handtekening onder de campagnes van Avaaz. Ook in tijden van Corona roert Avaaz zich. Maar dit keer was ik kritisch. Ze vroegen deze keer aandacht voor het feit dat wij ‘onze medemenselijkheid hebben teruggevonden’. Hoewel ik mij afvraag of wij die echt kwijt waren, moest ik ook erg fronsen bij één van de ‘mooiste verhalen’ die zij geselecteerd hadden voor hun bericht. Zorg voor anderen is prachtig en nodig, maar hoe ver gaat dat?

Een van de foto’s die Avaaz plaatste bij het bericht “Er gebeurt iets moois”.

De foto waar mijn blik bleef hangen is die van een met naam en toenaam genoemde verpleegkundige uit Milaan. Ik wil haar naam niet overnemen; het gaat mij niet om haar als persoon[1], ik ken de hele context van de foto niet, en wil daar graag zuiver mee omgaan. Maar haar foto is blijkbaar al in de publiciteit geweest. We zien deze verpleegkundige met mondkapje, haarnetje en beschermende kleding in slaap gevallen voor een toetsenbord met haar voorhoofd op een handdoek. Boodschap is dat deze verpleegkundige het uiterste geeft van haar kunnen. Tot zij er bij neervalt. Letterlijk. Avaaz is trots dat zij haar leven op het spel zet voor dat van anderen. Dat is letterlijk wat zij schrijft onder het bericht. 

Ik denk meteen: is dát waar wij trots op moeten zijn? Dat zij haar leven geeft voor anderen? Is dat waarom zovelen staan te klappen voor de zorgmedewerkers? De emotie die zich van mij meester maakt, is er één van zorg. Heeft deze vrouw geen familie? Hoe is het met haar kinderen thuis? Wil zij werkelijk haar leven geven voor anderen? Hoe gezond is het om dat te doen? Wat ik vrees dat ik zie, is een vrouw die haar eigen grenzen niet kent, of niet respecteert. Ik ben bang dat ik een vrouw zie die gevangen zit in een systeem waarin zij er niet voor kán kiezen naar huis te gaan en goed te slapen. Ik meen een vrouw te zien die niet goed voor zichzelf zorgt.

Ik denk dat wij in een samenleving leven waarin wij niet worden gestimuleerd voor onszelf te zorgen, en onze behoeften serieus te nemen. Ons wordt geleerd productief te zijn tot wij erbij neervallen. Wij moeten hard werken en ons best doen. Wij moeten in de pas lopen. En ons laten vaccineren zodra dat kan. Wij moeten vechten tegen de dood. En alles doen om die zo lang mogelijk uit te stellen. Wij moeten een gevecht leveren dat wij niet kunnen winnen, maar wij mogen daar niet bij stilstaan. In zo’n systeem kun je gevangen raken. Als deze vrouw naar huis gaat om te slapen, zal zij het gevoel hebben dat zij haar collega’s in de steek laat en haar patiënten in de steek laat. Dat is wat haar is geleerd. Nu laat zij zichzelf in de steek. En misschien wel haar gezin, en haar geliefden in eerste kring. 

Want wat gebeurt er met een mens die zichzelf niet in acht neemt? Die raakt vatbaar voor ziekten, ziekten als Covid-19, wat vooral mensen raakt met een verzwakt immuunsysteem. Maar ook kanker en burnout worden in relatie gebracht met een ongezonde leefstijl. Niet voor niets is burn-out een verschijnsel van deze tijd. Kenmerk van burnout is iemand die zijn eigen gevoelens niet meer herkent, erkent en daar naar handelt. Pas als je ziek bent, en écht niet meer kunt, kun je stoppen. Wanneer wij ons lichaam veronachtzamen, onvoldoende stilte betrachten, geen tijd nemen voor herstel, verzwakt ons immuunsysteem. Er zijn inmiddels voldoende onderzoeken die de bewijzen daarvoor hebben geleverd[2]. Maar er wordt weinig naar gehandeld. Berichten zoals deze van Avaaz, moedigen indirect mensen aan zichzelf te ondermijnen. Dán ben je een held. Maar is deze vrouw dan een held? Zij zet haar eigen gezondheid op het spel, zal vatbaarder worden voor Covid-19 en zal dan ook geen medemens meer kunnen helpen. In mijn optiek wordt deze vrouw aangemoedigd zichzelf in de steek te laten. 

Wat dan? Wat is er dan nodig? Wat als zij wel haar grenzen aangeeft? Om te beginnen zullen we moeten erkennen dat het leven eindig is, niet oneindig maakbaar is, grenzen kent, en dat pijn dus onvermijdelijk is. Ik hoor gelukkig steeds vaker dat het belangrijk is dat we als maatschappij een andere verhouding tot de dood gaan krijgen. De dood is nu een zo lang mogelijk te vermijden en liefst zo pijnloos mogelijk kwaad. We zouden de dood kunnen gaan benaderen als een finale, waarin het leven overzien wordt, zaken afgerond kunnen worden en betekenis kunnen krijgen. Zodat verzoening met de dood kan ontstaan. Dat is geen grote utopie. Een ieder zal verhalen kennen van mensen die in vrede zijn gestorven, omdat zij bewust met hun dood zijn omgegaan. Maar iemand die volgens protocol en in alle haast naar een ic wordt gebracht, zal die gelegenheid in veel gevallen zijn ontnomen voor hij daar erg in heeft. 

Zelfzorg betekent dus dat je moet erkennen dat je het leven van anderen niet altijd kunt redden. Dat is verdrietig. Het lijden van de ander raakt ons in ons eigen lijden. Maar verdriet hebben is niet slecht. We zullen een andere verhouding moeten krijgen tot emotie. Het zal nodig zijn emotie toe te laten. Iedereen weet hoe opluchtend een goede huilbui kan zijn[3]. Emotie betekent in de kern beweging. Het leven is voortdurend in beweging. Het systeem waarin we leven is statisch geworden en belemmert ons in onze beweging. Door emotie toe te laten, zullen we het oude kunnen loslaten en kunnen meebewegen met wat de toekomst van ons vraagt. 

Zelfzorg heeft voor velen, niet zelden zorgmedewerkers, als voorwaarde de erkenning dat je niet verantwoordelijk bent voor het leven van anderen. Pas als je jezelf ontslaat van dat verantwoordelijkheidsgevoel, kun je echt voor jezelf gaan zorgen. Dit gevoel van verantwoordelijkheid kan je tot het uiterste drijven. En als het dan niet lukt met al je inspanningen en je moet je meerdere erkennen in het leven (of de dood), zal dat voelen als falen. Maar hoe reëel is dat? Hoe hoogmoedig kun je zijn om te denken dat je boven het leven staat, en verantwoordelijk bent voor het leven van anderen? Toch mag je jezelf dit gevoel niet kwalijk nemen. Het vraagt compassie. Het gevoel van verantwoordelijkheid geeft je een gevoel van controle. Je doet er iets aan, en met dat handelend optreden kun je het gevoel van onmacht vermijden. Precies dat is de reden waarom stilte voor velen zo beangstigend is: als je stil wordt kun je gaan voelen. En als je gewend bent gevoelens weg te stoppen, wordt stilte dus heel ongemakkelijk. Ook hier is de uitnodiging een andere verhouding met je emotie, en een durf tot voelen en loslaten, of vrijlaten. 

En zelfzorg vraagt nog zoveel meer: je grenzen te respecteren, gezonde voeding, voldoende beweging, frisse lucht, fysiek en sociaal contact in veiligheid. En juist dat zijn zaken die onderbelicht zijn en vaak zelfs in het geding zijn in deze tijd van quarantaine en het zogenaamde ‘nieuwe normaal’ van een 1,5 meter samenleving. Ik beschouw dit nieuwe normaal als schadelijk voor de gezondheid. Liever spreek ik van een ‘tijdelijk abnormaal’. 

Terug naar Avaaz. Ik ben ook blij met die medemenselijkheid. Maar laat het een medemenselijkheid zijn vanuit zelf gekozen vrijheid en gezondheid. En niet één die gezondheid ondermijnt.  


[1] Ik werk ook wel eens tot vermoeiens toe, maar ben daar dan niet trots op. 

[2] Zie bijvoorbeeld hoofdstuk 8 van het boek: ‘Wat stilte met je hersenen doet’ van Michel Le Van Quyen.

[3] En het gevoel dat je niet meer kunt stoppen als je je verdriet toelaat, geeft slechts aan hoeveel je al aan verdriet hebt opgebouwd. Als je dat gevoel herkent, zoek dan hulp bij een professional. 


Tri-Energetica: de eenheid van body-mind-spirit

Tri-Energetica, nooit van gehoord? Kan kloppen, het is een relatief kleine stroming die goed past binnen de in opkomst zijnde positieve psychologie. TE maakt als eclectische methode gebruik van beproefde technieken uit andere theorieën. Het gaat uit van de eenheid van body-mind-spirit, en erkent net als de positieve psychologie het belang van zaken als geluk, liefde, wijsheid, vitaliteit, autonomie, doelgerichtheid en zingeving. Als methode is het krachtig in zijn eenvoud.
Tri-Energetica

Lees “Tri-Energetica: de eenheid van body-mind-spirit” verder

Boeddhistisch lesje in eenvoud

Bangkok, een dinsdag in augustus. Het is de laatste dag voor het vliegtuig terug naar huis. We zitten nog in een winkelcentrum als we besluiten toch nog het verlangde bezoek aan de smaragdgroene Boeddha te brengen. Uiterlijk moet hij indrukwekkend zijn, en ook het verhaal van die Boeddha spreekt tot de verbeelding. Bliksem trof een groot stenen boeddhabeeld enkele honderden jaren geleden. Dat deed de steen openbarsten en gezegend waren de getuigen daarvan. Uit het binnenste kwam de smaragden Boeddha tevoorschijn. Die moeten we zien. En vooral ervaren.

Lees “Boeddhistisch lesje in eenvoud” verder

Serenity prayer roept op tot presence

coachingPresenceSerenityPrayer

Schenk ons de kalmte om de dingen te accepteren die we niet kunnen veranderen,
de moed om  te veranderen wat we wel kunnen veranderen,
en de wijsheid om het verschil daartussen te kennen.

Grant us the serenity to accept the things we cannot change
the courage to change the things we can,
and the wisdom to know the difference.

Het was (volgens Wiki*) Reinhold Niebuhr die claimt auteur te zijn van dit gebed. Een Amerikaan met ongetwijfeld Duitse voorouders. Hij was theoloog, ethicus, en maatschappijcriticus. Veel Amerikaanse democraten dwepen in hun denken beïnvloedt te zijn door deze man. Obama, Luther King en Hillary Clinton, zijn slechts een paar voorbeelden. Ik geef hen geen ongelijk en geloof zeker dat zij hun best gedaan hebben uitdrukking te geven aan de oproep van dit gebed.

Lees “Serenity prayer roept op tot presence” verder

Loslaten als moedige daad

Nelson Mandela accepterenJe moet het maar loslaten.” Wie heeft nooit dit advies te horen gekregen? En hoe klonk dat? Waarschijnlijk als een loze kreet. Om er maar vanaf te zijn, en over te gaan naar het volgende onderwerp. Maar alleen die boodschap te horen, is als een kind met badwater en al weggooien.

Waarlijk loslaten getuigt van wijsheid. Daar heeft Nelson Mandela veel over geschreven in zijn biografie: Long walk to freedom. Lees “Loslaten als moedige daad” verder

Goed presenteren of lesgeven: eerst de wil wekken

kathedraalStel je voor de middeleeuwen. Twee steenhouwers hakken en sjouwen met stenen. Eén opgewekt, één zichtbaar lijdend. Een voorbijganger merkt beide arbeiders op en vraagt wat ze doen. De lijdende arbeider antwoordt: “Zie je dat niet? Ik ben stenen aan het sjouwen!”De opgewekte arbeider antwoordt: “Ik bouw een kathedraal”.

De bron van dit verhaal kan ik mij niet meer herinneren. Maar ik moest er vandaag aan denken na een dag les over lesgeven. Als je je toehoorders wilt boeien, leer ze dan verlangen naar de zee, dan willen ze vanzelf leren knopen te leggen. Leuk om daar op deze manier weer aan herinnerd te worden. Ik zal beschrijven wat dat betekent, of je nu een presentatie moet geven, of een klas vol pubers voor je neus hebt. Lees “Goed presenteren of lesgeven: eerst de wil wekken” verder

Omgaan met emotie, crisis en tegenslag – 6 tips

Coaching bij Emoties Tegenslag Crisis

 Misschien ben je je baan kwijt. Misschien loopt het niet (meer) zo lekker in je relatie. Misschien ben je boos omdat een ander niet werkelijk luistert. Of bang en depressief door ziekte of ongeluk. Het zijn situaties waarbij emoties komen kijken. Die emoties vertroebelen je zicht op de werkelijkheid; ze kunnen je volledig in beslag nemen. Hoe ga je daarmee om?
Lees “Omgaan met emotie, crisis en tegenslag – 6 tips” verder

Online coaching voor leerkrachten werkt

Online coaching is booming. Enkele scholen in het primair onderwijs laten hun medewerkers gebruik maken van de iCounsellor, een webbased tool voor online begeleiding. De lol voor ons als begeleiders is vooral het enthousiasme van de deelnemers. Inmiddels zijn we echt gaan geloven wat de boekjes ons vertelden: online coaching werkt echt! Waarom het werkt, dat vertelden de deelnemers ons in de uitgebreide evaluatie.

Het klinkt misschien alsof ikzelf verbaasd ben over de positieve resultaten van de evaluatie. En eigenlijk was ik inderdaad nog verrast. Geloofde ik er nog niet in? Lees “Online coaching voor leerkrachten werkt” verder

Zonder pijn geen verandering (vaak)

vlinderOp een dag ontstond er een klein gaatje in de cocon. Een man die toevallig voorbijkwam, stopte en observeerde urenlang de opgesloten vlinder. Deze probeerde tevergeefs door het kleine gaatje te kruipen. Na lange tijd leek het alsof hij het opgaf. Toen besloot de man om hem te helpen. Hij pakte zijn zakmes en opende de cocon. De vlinder kwam er meteen uit, maar zijn lichaam was mager en versuft. Zijn vleugels waren niet goed ontwikkeld en bewogen amper. De man bleef hem gadeslaan en dacht dat hij zijn vleugels nog wel zou openen. Dat gebeurde echter niet. Hij bleef zich over de grond voortslepen met zijn magere lichaam en zijn verschrompelde vleugels. Hij heeft nooit kunnen vliegen.

Deze tekst kwam ik tegen op de site van collega Jan Kok. Als bioloog, counsellor en trainer voelde ik mij meteen aangesproken. Het roept allerlei associaties bij mij op. Van keizersnedes tot coachcontacten en de U-theorie. Heel concreet doet me denken aan de training die ik geef voor studenten van een opleiding voor Coaching en Counselling. Als coach, counsellor, therapeut, begeleider is het zo fijn om ondersteunend te kunnen zijn. Maar de bovenstaande tekst beschrijft maar al te goed hoe belangrijk het is om het niet voor de ander op te lossen. Lees “Zonder pijn geen verandering (vaak)” verder

Bejegening van betekenis: geen karwei

kookplaatHoe je met een kleine actie van betekenis kunt zijn. Ik geef training in bejegening, maar moet af en toe ook zelf weer herinnerd worden hoe weinig er nodig is voor een groot effect. Een vriendelijk gebaar kan een helende werking hebben, dat voelde ik weer aan den lijve.

Het was zo’n zaterdag dat je dacht even een klusje te kunnen doen. Heerlijk om even niet met je kop bezig te zijn, maar handen kunt laten wapperen. Lees “Bejegening van betekenis: geen karwei” verder